"Niets is wat het lijkt" Mart Smeets presentator en schrijver

Pesten op het Werk; Natuurlijk Gedrag

7 juli 2015

Ik hoor nu regelmatig op de radio dat 500.000 mensen op hun werk gepest worden door 7.000.000 ‘collega’s’. Het radiospotje maakt duidelijk dat pesten door iedereen anders beleefd wordt op het werk. Wat de een als pesten ervaart wordt door een ander weer beleefd als plagen of deert hem of haar totaal niet. Opgeroepen wordt om op te staan tegen pesten op het werk. Wat ik mij hardop afvroeg is: waarom doen wij dit ons als volwassenen aan? Of heeft pesten nog een natuurlijke functie en levert het ons ook iets positiefs op? Anders zou ik pesten niet kunnen verklaren. Het leek mij dan ook de hoogste tijd om iets over de achtergrond van pesten te schrijven en een bijdrage te leveren aan het verminderen van pesten op het werk. 

Het lijkt mij duidelijk dat het afschuwelijk moet zijn om gepest te worden. Gepest worden kan leiden tot allerlei emotionele en lichamelijke klachten en in extreme gevallen zelfs tot zelfdoding. Ik denk dat het pesten door ontwikkelingen als de crisis en de komst van social media alleen maar is toegenomen. Ook in mijn praktijk als coach kom ik (hoog) opgeleide volwassenen tegen die een collega aan het pesten zijn op hun werk. De praktijk is dat pesten altijd gebeurt in groepen of in het bijzijn van anderen. Als iemand gepest wordt, wordt hij of zij de zondebok. De term zondebok is overigens afkomstig uit de bijbel. De bok wordt door de Hogepriester symbolisch beladen met alle schuld en zonden van het volk en vervolgens de woestijn ingestuurd. Hierdoor werd het volk gevrijwaard van hun slechte gevoelens en konden weer ‘normaal’ doorleven.

Als een persoon in een groep gepest wordt is dat vaak een teken van een sociaal onveilig klimaat, onvoldoende geborgenheid of aanwezigheid van grote frustraties. Deze lastige gevoelens kunnen er voor zorgen dat er iemand in de groep gezocht en ‘geslachtofferd’ wordt. Alles wat niet goed gaat in de groep is dan (on)bewust de schuld van de persoon die de zondebok is. De lastige gevoelens van de groep worden daarmee onbewust geprojecteerd op het slachtoffer, waarmee de spanningen in de groep afnemen en de groep beter kan functioneren. Door zo sterk de aandacht te richten op deze zondebok hoeven mensen niet kritisch te kijken naar zichzelf, naar elkaar en/of naar hun leidinggevende. Ook wordt er gepest om als individu een hogere status of meer aanzien te verwerven in de hiërarchie van een groep, door het vertonen van dominant gedrag. Iemand wordt meestal alleen gepest als hij of zij toestemt om de rol als zondebok of pispaaltje op zich te nemen. Als hij of zij kan (blijven) weigeren om deze rol op zich te nemen, dan stopt meestal het pesten en wordt iemand anders gezocht. Een zondebok wordt dus ook zelden verdreven uit de groep omdat het een natuurlijke functie heeft. Als de zondebok zich ziek meldt of vertrekt, dan wordt er weer gezocht naar een ander slachtoffer of zondebok. Dit alles maakt dat pesten een natuurlijk groepsgedrag is en niet eenvoudig uit te bannen is.

Dat pesten een positieve groepsfunctie heeft en natuurlijk gedrag is van mensen (net als humor of roddelen) wil zeker niet zeggen dat we het moeten tolereren. Daarvoor zijn de kosten voor de slachtoffers veel te hoog. Het aanpakken van pesten begint bij een stuk bewustwording. Pesten is een signaal dat een team of afdeling geholpen moet worden om beter om te leren gaan met de lastige gevoelens of frustraties die er leven in de groep. Als leidinggevende heb je een belangrijke rol in het waarnemen en bespreekbaar maken van pesten (zondebokkencommunicatie) in de groep. Maar je moet ook ter degen bewust zijn van je eigen rol hierin als leidinggevende. Als formeel leidinggevende kan je bepaalde dingen niet doen of zeggen, die van belang zijn voor het bijeenhouden en de dynamiek in de groep. De informele leiders in de groep kunnen dit bijvoorbeeld wel. Ze kunnen een rol oppakken om de spreekbuis te zijn van wat er in de groep speelt en leeft boven en net onder de oppervlakte. Belangrijk is verder om met elkaar als groep de grenzen te bepalen wat wel en niet tolerabel is voor eenieder. Ook (potentiele) zondebokken op het werk kunnen weerbaarder worden gemaakt en leren om niet de slachtoffer rol op zich te nemen.

Pesten is van alle tijden, is natuurlijk gedrag, heeft een functie en is niet te tolereren. Om pesten op het werk te reduceren en voor iedereen draagbaar te maken moeten we zelf de regie in handen nemen! Het trainen en coachen van organisaties, teams en leidinggevenden helpt hier zeker bij.

Pesten op het Werk; Natuurlijk Gedrag